امروزه تصور اينكه كشوري بتواند بدون مراوده تجاري با ديگر كشورها به حيات اقتصادي خود ادامه دهد، تقريباً ممكن نمي باشد. در اين راستا برقراري روابط تجاري و استفاده از فرصتها در بازارهاي خارجي از مقاصد مهم دولتها به شمار مي آيد كه منجر به كسب درآمد ارزي و شكوفايي هر چه بيشتر اقتصاد كشور خواهد شد. نكته مهم آن است كه در راه دستيابي به يك اقتصاد سالم و بدون وابستگي به درآمد نفت مي بايست كليه راههاي ممكن جهت توسعه صادرات غيرنفتي را مورد بررسي دقيق و كارشناسانه قرار داد.

بازارهاي صادراتي يك محصول به خاطر ارز آوري و همچنين تأثير در بازارهاي داخلي داراي اهميت خاص در اقتصاد مي باشند. با توجه به اهميت صادرات غيرنفتي و رهايي از وابستگي اقتصادي به درآمدهاي حاصل از فروش نفت، مي بايست به بازارهاي خارجي و عوامل مؤثر بر آن و همچنين نحوه حضور در بازارهاي جهاني به شكل دقيق تر، عميق تر و عملي تر پرداخته شود.

مواجهه با پديده جهاني شدن بازار و عضويت در سازمان تجارت جهاني مستلزم پذيرش الزاماتي براي صنايع كشور ما خواهد بود. اين اقدام احتمالاً منجر به برچيده شدن بعضي از بنگاههاي اقتصادي كشور و شكوفايي برخي ديگر از آنها خواهد شد. تأخير در برنامه ريزي براي مواجهه با اين الزام   اجتناب ناپذير به احتمال قوي عواقب وخيمي را دربرخواهد داشت كه تاوان آن را بايد نسلهاي آينده بپردازد. همه صنايع ايران در مهلت نسبتاً كوتاهي كه وجود دارد بايد خود را براي رويارويي با اين واقعيت آماده سازند و صنايع تبديلي مواد غذايي نيز از اين امر مستثني نمي باشد.

بخش كشاورزي و صنايع غذايي وابسته به آن ضمن نقش بسيار مهمي كه در اشتغال و تأمين نيازهاي داخلي با توجه به الگوي جديد مصرف غذايي دارند، از حيث ايجاد درآمدهاي صادراتي نيز با توجه به وجود مزيت هاي نسبي در اين بخش داراي اهميت قابل توجهي مي باشند.

بيان مسئله

صادرات به عنوان نيروي محركه اقتصاد موجب رشد و توسعه اقتصادي و تضمين استقلال واقعي مي شود. از اين رو استراتژي تعيين شده در برنامه چهارم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي، استراتژي جهاني صادراتي بوده است اتخاذ چنين استراتژي، مسلماً براي رشد توسعه اقتصادي پايدار و افزايش سهم ايران در تجارت جهاني اجتناب ناپذير است.

تحقق استراتژي جهش اقتصادي با تأكيد بر توسعه صادرات غيرنفتي نيازمند شناسايي محصولاتي است كه از زمينه صادراتي مناسب و بازار خارجي خوب برخوردار بوده و در عين حال كشور از مزيت مناسب در بازارهاي جهاني برخوردار باشد. پيچيدگيهاي مناسبات تجاري جهان و آزادسازي تجارت تحت نظارت سازمان تجارت جهاني (WTO) و موانع غيرتعرفه اي و كاهش گمركي و ... سبب گرديده كه رقابت در عرصه بين المللي  فشرده تر گردد، تجارت در سطح بين المللي فشرده تر گردد. تجارت در سطح بين المللي ديگر به سادگي گذشته نيست و از كوچكترين غفلت، رقبا بيشترين سود را خواهند برد و صنايع غذايي ايران نيز از اين مقوله مستثني نمي باشد.

با توجه به گستردگي صنايع تبديلي مواد غذايي اين پژوهش به بررسي موانع توسعه صادرات محصولات غذايي ايران به بازار آسياي ميانه پرداخته است. اهميت دادن به رشد صنايع تبديلي در كشور ما با برخورداري از آب و هوا و اقليم متناسب براي توليد انواع متنوع محصولات كشاورزي، راهبردي مناسب براي توسعه اقتصادي كشور مي باشد و موجب استحصال ارز از راه صدور محصولات صنايع تبديلي مواد غذايي (آب ميوه و كنسانتره) مي شود.

وجود رقابت بسيار بالا در بازارهاي جهاني و وجود شرايط خاص در اين بازارها و لزوم كشف موانع توسعه صادرات محصولات صنايع غذايي ايران را از بعد محيط شناسي و همچنين تدوين و انتخاب استراتژي هاي رقابتي و مكانيزم هاي دقيق به منظور انتخاب ساختار و ابزارهاي كنترل استراتژيك فراهم مي نمايد.

 اهميت و ضرورت موضوع تحقيق

صادرات نقش ويژه اي در ساختار اقتصادي يك كشور ايفا مي نمايد. اقتصاد ما بر اساس صدور نفت پايه گذاري شده است. نفت كالايي است كه كشورهاي صنعتي خريداري مي نمايد و تعيين ميزان توليد از طريق تقاضا و ساير عوامل موجب مي شود بطور محسوس بر اقتصاد ما تأثير منفي داشته و برنامه ريزيهاي اقتصادي كشور را تحت الشعاع قرار مي دهد. الگوي توسعه صادرات موجب رشد و شكوفايي اقتصاد در داخل و تأمين نيازهاي ارزي كشور است و درآمدهاي كشور بايد به توليد متكي باشد.

با دقت نظر در توجه دولت به صادرات غيرنفتي و برنامه ريزي اقتصادي در اين زمينه و از طرفي افزايش رشد جمعيت جوان كشور به تبع آن اضافه شدن نيروي جوياي كار، مي توان نتيجه گرفت كه توجه به صادرات غيرنفتي و از بين بردن موانع صادرات غيرنفتي اجتناب ناپذير مي باشد.

بدون مطالعه عوامل مؤثر بر صادرات و مشكلات و تنگناهاي صادراتي و نيز بدون بررسي مستمر در رابطه با بازارهاي صادراتي و امكانات و محدوديت هاي توسعه آنها پيشبرد سياست توسعه صادرات غيرنفتي غيرممكن خواهد بود.

به طور خلاصه اقتصاد ايران از وابستگي به درآمدهاي ارزي حاصل از فروش نفت رنج مي برد. برنامه ها و سياست هاي دولت جمهوري اسلامي ايران نيز در افزايش صادرات غيرنفتي، با ناكامي هاي شديدي همراه بوده است لذا موفقيت در اين زمينه و با توجه به سهم صنايع غذايي كشور در صادرات غيرنفتي مطالعات و بررسي هاي بيشتري مورد نياز مي باشد.

اهداف تحقيق

هر سازماني بايد بكوشد در صنعت مربوطه پيشگام شود و به صورتي خلاق و مبتكر (و نه به صورت انفعالي) عمل كند. يعني به جاي اينكه در برابر رويدادها از خود واكنش نشان دهد بايد بكوشد بر محيط اثر بگذارد و پيوسته نوآوري كند.

شركت هاي چند مليتي با تعداد بي شماري از عوامل اجتماعي، فرهنگي، بوم شناسي، محيطي، سياسي، دولتي، قانوني، فن آوري و فرصت ها و تهديدات رقابتي رو به رو مي شوند و با توجه به تعداد زيادي محصول و حوزه هاي بي شمار جغرافيايي روز به تعداد و پيچيدگي اين عوامل افزوده مي شود به دلايل بسيار زيادي شركت ها بايد استراتژي هايي را تدوين و اجرا كنند كه بتوانند بدان رسيده دامنه فعاليتهاي خود را به فراسوي مرزهاي ملي بكشانند يا اين گونه فعاليت هاي خود را ادامه دهند.

بنابر اين مي توان ادعا نمود كه شناسايي محيط خرد خارجي يكي از عوامل تأثيرگذار بر توسعه صادرات مي باشد. در اين خصوص عدم انتخاب بهينه استراتژي رقابتي، ناموزوني در انتخاب ساختار استراتژيك و ابزارهاي كنترلي آن نيز از موانع توسعه صادرات تلقي مي گردند. موازين اخلاقي سازماني يك سيستم ارزشي هستند كه سرلوحه كار اعضاي سازمان قرار گرفته است.

سازمانهايي كه رفتار قابل اعتمادي از خود نشان مي دهند از وجهه و حيثيت فراواني برخوردار مي شوند و همچنين از كوشش متعهدانه افراد ذينفع داخلي و خارجي و نيز از اشتياق آنها براي پيش بردن كارهاي سازمان بهره مي برند. از اين رو مسئوليت هاي اجتماعي نيز يكي از عوامل تأثيرگذار بر توسعه صادرات محسوب مي شوند. بنابر اين در اين تحقيق محيط خرد خارجي، مسئوليتهاي اجتماعي، استراتژي رقابتي، ساختار استراتژيك و ابزار كنترل استراتژيك متغيرهاي مستقل بوده و متغير وابسته توسعه صادرات مي باشد.

مدل تحليلي تحقيق

مدل تحليلي، نوعي نمودار سازي براي متغيرهاي استخراج شده از چارچوب نظري تحقيق است.

پيشنهادات

- پيشنهاد مي گردد كه صادركنندگان محصولات صنايع غذايي كشاورزي به منظور توسعه صادرات محصولات خود به بازار آسياي ميانه، مشتريان اين بازار را از نقطه نظر نيازها و درخواستهايشان مورد شناسايي دقيق قرار دهد. ارتباط منسجم و دائم با مشتريان و اهميت دادن به ديدگاههاي آنان و در صورت لزوم اعطاي تخفيف هاي ويژه به آنان در اين مورد مفيد خواهد بود. تفكيك مشتريان با توجه به درجه اهميت آنان و تعريف نحوه برخوردهاي ويژه با آنان نيز مي توانند در اين امر مؤثر باشد.

- صادركنندگان محصولات غذايي كشاورزي بايد سعي نمايد كه به صادرات به عنوان فروش محصولات مازاد بر مصرف داخلي نگردد بلكه با يافتن عرضه كنندگان جديد مواد اوليه و استفاده از مواد اوليه مرغوب و مناسب صادرات خود را توسعه دهد.

-لازم است شركتهاي صادركننده مواد غذايي نيمي از كارشناسان بازرگاني به منظور شناسايي دقيق رقبا و پيش بيني استراتژيهاي آنان ايجاد نمايند.

- در دنياي امروز ديگر يك شركت نمي تواند به منظور به حداكثر رساندن سود خود از عواقب اجتماعي صرف نظر نمايد. لذا در ارتباط با شركت شهد ايران و حساسيت محصول آب ميوه و كنسانتره كه يك داده غذايي مي باشد، رقابت مسئوليت هاي اجتماعي اهميت بسزايي دارد لذا بايد سعي شود از يكسان بودن اطلاعات ارائه شده به مشتري از طريق تبليغات و نمايشگاهها و ... با محصول اطمينان يابد.

 - بايد بررسي شود كه در صورتيكه قادر به استفاده از حداكثر ظرفيت توليد، صرفه جويي در مقياس پيشرفتهاي تكنولوژيكي و تأثيرات يادگيري تجربه مي باشد از استراتژي رهبري قيمت تمام شده استفاده نمايد. در نتيجه با تحليل رقبا و ارائه قيمت همانند رقبا مي تواند از سود بالاتري برخودار گردد.

-  پيشنهاد مي گردد كه شركت ها بررسي نمايند در صورتيكه نسبت به رقبا داراي نوآوري هاي توليد كيفيت برتر، خدمات برتر، تبليغات متفكرانه و روابط بهتر با خريداران مي باشند از استراتژي تمايز استفاده نمايند.

-  پيشنهاد مي گردد در صورتيكه شركتي كه هم تمايز در نوع محصول و خدمات خود دارد و هم به قيمت تمام شده پايين دست يافته است مي تواند از استراتژي بهترين شيوه هزينه كردن استفاده نمايد و اين موجب ايجاد مزيت رقابتي پايدار و با دوام مي گردد.

-  پيشنهاد مي گردد شركت ها در صورتيكه امكان شناساسي دقيق بخش معيني از بازار و تمايلات خريداران در آن بخش را داشته باشند از استراتژي تمركز استفاده نمايند.

-  پيشنهاد مي گردد كه به منظور هماهنگي و مطابقت ساختار شركت با استراتژي هاي شركت به تجديد ساختار استراتژيك پرداخته شود. به عبارت ديگر سازمان مورد باز فكري قرار گيرد، تجديد تمركز بر روي دارايي هاي شركت، نوسازي (پيرايش سازماني) و تجديد تمركز از جمله استراتژي هايي هستند كه مي توانند بكار گرفته شوند.

-  پيشنهاد مي گردد كه شركتها صرفاً به مقادير حسابداري و مالي متكي نباشند و از سيستم هاي كنترل استراتژيك استفاده نمايند. بدين منظور مي توانند از سيستم هاي اطلاعاتي كنترل استفاده نمايند، به بازخورهاي عملياتي توجه نمايند، به كنترل فراگير استانداردها بپردازند و روش هاي اجرايي و مكانيزم هاي كنترلي دقيق را تعريف نمايند.

-  شركتها مي توانند از سيستم هاي مميزي براي ارزيايي شركت استفاده نمايند.

-  با توجه به اولويت شناسايي محيط خرد خارجي به عنوان يكي از عوامل تأثيرگذار بر توسعه صادرات پيشنهاد مي گردد كه به شناسايي عوامل تشكيل دهنده محيط خرد خارجي از جمله مشتريان، رقبا و عرضه كنندگان و .... بيشتر توجه شود.

-  ايجاد يك تيم تحقيقات بازار از جمله كارهايي است كه به منظور شناسايي محيط خرد خارجي مي تواند صورت پذيرد.

-  پرورش متخصصان بازاريابي در امر صادرات از جمله مواردي است كه بايد مورد توجه قرار گيرد.

                                                                                                       محقق وعضوهیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکزی

                                                                                                                                   دکتروحیدرضامیرابی